L'Associazione Legali Immigrazionisti, guidata dall'Avv. Fabio Loscerbo (in foto), si configura come un centro per lo studio, l’approfondimento e la divulgazione del diritto dell'immigrazione. L’Associazione ha l’obiettivo di promuovere un’interpretazione sistematica e avanzata delle normative in materia, nonché di favorire il dibattito giuridico e l’elaborazione di soluzioni innovative nel rispetto dei diritti fondamentali.
No Exams, No Conversion: Why Procedure Matters in Italian Immigration Law
A recent decision of the Regional Administrative Court of Emilia-Romagna has once again clarified a crucial principle in Italian immigration law: a residence permit cannot be transformed retroactively, and procedural accuracy is not a mere formality — it is the substance of legal protection.
In judgment no. 254 of 13 February 2026 (general register no. 114/2026), the Court addressed the case of a foreign national who had entered Italy with a student visa. Upon expiration of his residence permit, he claimed that he had applied for conversion into a work residence permit. The Police Headquarters rejected the request and also issued an expulsion decree.
The core issue examined by the Court was whether a formal application for conversion had actually been submitted. The applicant produced only proof of payment of the administrative fee, not a documented request expressly asking for the conversion of the permit. Furthermore, the employment contract relied upon began after the renewal request had been filed.
This detail proved decisive.
The Court clarified that the administration had correctly treated the case as a request to renew the student residence permit. Under Italian law, the legality of an administrative decision must be assessed on the basis of the request effectively submitted and the requirements existing at the time of that request. Subsequent developments — such as a later employment contract — cannot retroactively validate a conversion that was never formally requested.
Equally important is the Court’s reaffirmation of another well-established principle: the Police Headquarters is not obliged to evaluate, on its own initiative, whether the applicant might qualify for a different type of residence permit if no specific request has been made. Immigration procedures are driven by the individual’s application. Authorities must decide on what is requested — not on what might hypothetically have been requested.
The judgment also addressed the argument concerning the lack of written translation of the refusal into a language understood by the applicant. The Court reiterated that the absence of written translation does not automatically invalidate an administrative act if the foreign national has been able to challenge the decision within the legal deadline and fully exercise the right of defense. In this case, the appeal was filed in time.
Perhaps the most substantive aspect of the decision concerns the nature of the student residence permit itself. A permit granted for study purposes presupposes a genuine academic path. In the case at hand, no university exams had been passed. Without demonstrable academic progress, the renewal of the student permit could not be justified.
This ruling sends a clear message: immigration law is built upon typified residence titles, each linked to specific purposes and concrete requirements. A student permit cannot become, by inertia or convenience, a work permit. Conversion requires a formal request and the existence of legal conditions at the time of application.
Administrative procedure, therefore, is not a technical obstacle. It is the legal framework within which rights are formed and protected.
For foreign students in Italy, the lesson is straightforward: study permits require real academic engagement. And if the objective is employment, the legal pathway must be formally and correctly followed.
Avvocato Fabio Loscerbo Lawyer in Bologna Immigration Law
Criminal Records Are Not Enough: Bologna Administrative Court Strikes Down Automatic Residence Permit Refusal
A recent decision by the Administrative Court of Emilia-Romagna, based in Bologna, has once again drawn a clear line between lawful discretion and unlawful automatism in Italian immigration law. At the center of the ruling is a practice still widely used by immigration authorities: refusing or not renewing a residence permit solely on the basis of a foreign national’s criminal record.
The Court’s message is straightforward. Criminal convictions, taken alone, cannot justify the refusal of a residence permit. Public authorities are required to assess each case individually, taking into account the person’s current situation, rather than relying on past conduct as an automatic barrier.
This principle is rooted in Italian law, specifically Article 5, paragraph 5, of the Consolidated Immigration Act. That provision obliges the administration to carry out a comprehensive evaluation of the foreign national’s circumstances, balancing negative elements—such as criminal convictions—with positive factors including family life, employment history, social integration, and the time elapsed since the offences were committed.
In the case examined by the Bologna Administrative Court, the refusal decision was found to be unlawfully reasoned. The authority had merely listed the applicant’s criminal record, without explaining why those convictions still indicated a present and actual threat to public order. There was no real assessment of the individual’s personal development, reintegration into society, or private and family life. As a result, the Court annulled the refusal and sent the case back to the administration for a new and lawful examination.
From a broader perspective, the ruling confirms a trend that is increasingly evident in administrative case law. Immigration authorities do have discretion, but that discretion is not unlimited. When decisions affect fundamental aspects of a person’s life—such as the right to reside legally, work, and maintain family ties—administrative power must be exercised with care, proportionality, and proper reasoning.
The Bologna decision also carries an important practical message. Criminal records are a factor in the assessment, not the conclusion itself. Authorities must demonstrate, through a reasoned analysis, why those records remain relevant today and why they outweigh all other elements in the individual’s favor. Without such an analysis, the refusal of a residence permit cannot stand.
Ultimately, this ruling reinforces a key principle of immigration law: there are no shortcuts. Automatic decisions based on past convictions are incompatible with a legal system that requires individualized assessments and respect for proportionality. For both practitioners and foreign nationals, the message is clear—each case must be judged on its own merits.
Konvertimi i lejes sezonale në Itali: nuk është automatik
Një vendim i fundit i Gjykatës Administrative Rajonale të Toskanës konfirmon një parim të rëndësishëm: konvertimi i lejes së qëndrimit sezonale në leje për punë të varur nuk është automatik.
Ligji italian kërkon të paktën tre muaj punë të rregullt dhe një ofertë pune të vlefshme. Në sektorin bujqësor, kjo përkthehet në minimum 39 ditë pune brenda tre muajve.
Në rastin konkret (vendimi nr. 329/2026), punëtori nuk e arriti këtë prag dhe pretendoi se moti i keq e kishte penguar. Gjykata e rrëzoi ankimimin, duke theksuar se pretendime të tilla duhet të provohen me dokumentacion konkret dhe të saktë.
Përfundimi është i qartë: punë reale, prova të forta dhe respektim i rreptë i kritereve administrative.
Conversión del permiso estacional en Italia: no es automática
Una reciente sentencia del Tribunal Administrativo Regional de Toscana confirma un punto fundamental: la conversión del permiso de residencia estacional en permiso por trabajo no es automática.
La ley italiana exige al menos tres meses de trabajo regular y una oferta laboral válida. En el sector agrícola, esto se traduce en un mínimo de 39 jornadas laborales en tres meses.
En el caso analizado (sentencia n.º 329/2026), el trabajador no alcanzó ese umbral y alegó que el mal tiempo le impidió completar los días necesarios. El Tribunal rechazó el recurso, destacando que estas circunstancias deben probarse con documentación concreta y precisa.
Conclusión: trabajo real, pruebas sólidas y cumplimiento estricto de los requisitos administrativos.
Conversion du permis saisonnier : la justice administrative confirme l’exigence des 39 journées de travail
Une récente décision du Tribunal administratif régional de Toscane apporte un éclairage important sur les conditions de conversion du permis de séjour saisonnier en permis pour travail salarié en Italie.
Le jugement, rendu par la Deuxième Section sous le numéro 329 de 2026 et publié le 11 février 2026, porte sur l’interprétation de l’article 24, paragraphe 10, du décret législatif n° 286 de 1998, disposition centrale en matière de conversion des titres de séjour saisonniers.
La loi italienne prévoit que le travailleur saisonnier peut demander la conversion de son permis s’il remplit deux conditions : avoir exercé une activité professionnelle régulière en Italie pendant au moins trois mois et disposer d’une offre de contrat de travail salarié, à durée déterminée ou indéterminée.
Le point litigieux concernait la définition concrète des « trois mois » dans le secteur agricole, marqué par une activité souvent discontinue et dépendante des conditions climatiques. Les circulaires administratives ont donc fixé un critère précis : une moyenne d’au moins treize journées de travail par mois, soit un total de trente-neuf journées sur trois mois.
Dans l’affaire examinée, le travailleur n’avait pas atteint ce seuil. Il soutenait que des conditions météorologiques défavorables l’avaient empêché de travailler suffisamment. L’administration avait rejeté sa demande, décision ensuite contestée devant le juge administratif.
Le Tribunal a confirmé la légitimité du refus. Selon la juridiction, la traduction des « trois mois » en un nombre minimal de journées ne viole pas la loi, mais en respecte la finalité : garantir une expérience professionnelle réelle avant l’octroi d’un titre de séjour plus stable.
La décision insiste également sur l’importance de la preuve. Les difficultés invoquées doivent être démontrées de manière précise et documentée. Des déclarations générales ne suffisent pas.
Sin exámenes, sin conversión: el Tribunal confirma la denegación del permiso de residencia Bienvenidos a un nuevo episodio del podcast Derecho de Inmigración, soy el Avvocato Fabio Loscerbo. Hoy analizamos una decisión muy clara del Tribunal Administrativo Regional de Emilia-Romaña, Sección Primera, sentencia número 254 de 2026, relativa al recurso inscrito en el registro general con el número 114 de 2026, publicada el 13 de febrero de 2026. El caso se refiere a un ciudadano extranjero que entró en Italia con un visado por motivos de estudio. Al expirar su permiso de residencia, afirmó haber solicitado la conversión en un permiso de trabajo por cuenta ajena. Sin embargo, la Questura rechazó la solicitud considerándola como una simple renovación del permiso por estudios, y además se emitió un decreto de expulsión. El punto clave es este: no existe prueba de que se haya presentado una solicitud formal de conversión. El documento aportado era únicamente el recibo del pago de la tasa administrativa, no una solicitud efectiva. Además, el contrato de trabajo comenzó en una fecha posterior a la solicitud de renovación. En otras palabras, en el momento de la solicitud no existían los requisitos legales para la conversión. El Tribunal afirma con claridad que la administración evaluó correctamente una solicitud de renovación del permiso por estudios. Y aquí surge un principio fundamental: si el permiso se concede por motivos de estudio, el interesado debe demostrar un recorrido académico real. En este caso, no se había aprobado ningún examen universitario. Este elemento resultó decisivo. También es interesante la cuestión del idioma del acto administrativo. La denegación estaba redactada únicamente en italiano. No obstante, el Tribunal recuerda un principio consolidado: la falta de traducción escrita no invalida el acto si el extranjero ha podido impugnarlo dentro del plazo legal y ejercer plenamente su derecho de defensa. En este caso, el recurso fue presentado a tiempo. Otro principio relevante es que la Questura no tiene la obligación de valorar de oficio la posibilidad de conceder un permiso diferente al solicitado. Si no se presenta una solicitud específica de conversión, la administración no está obligada a buscar alternativas. La conclusión es clara: el recurso fue desestimado y el demandante fue condenado al pago de las costas. Esta sentencia nos recuerda una verdad esencial: en el derecho de inmigración, el procedimiento administrativo es sustancia. Las solicitudes deben ser formales, claras y basadas en requisitos existentes en el momento de su presentación. No se puede construir una conversión después de los hechos. Si vienes a Italia para estudiar, debes estudiar de verdad. Y si quieres trabajar, debes solicitar la conversión cuando cumplas los requisitos legales. Nos escuchamos en el próximo episodio de Derecho de Inmigración. https://www.youtube.com/watch?v=cqsMzt8Myn8
Conversion du permis saisonnier : quelles sont les conditions juridiques ? Bienvenue dans un nouvel épisode du podcast Droit de l’Immigration. Je suis l’avocat Fabio Loscerbo et aujourd’hui nous abordons une question très concrète : les conditions requises pour convertir un titre de séjour saisonnier en permis de séjour pour travail salarié en Italie. Nous prenons comme point de départ un arrêt récent du Tribunal Administratif Régional de Toscane, Deuxième Section, jugement numéro 329 de 2026, publié le 11 février 2026, rendu dans la procédure inscrite au rôle général numéro 1670 de 2025. L’affaire concernait un travailleur agricole dont la demande de conversion avait été rejetée parce qu’il n’avait pas atteint le nombre minimal de journées de travail exigé par la pratique administrative. La base juridique se trouve à l’article 24, paragraphe 10, du décret législatif numéro 286 de 1998. Cette disposition prévoit que le travailleur saisonnier qui a exercé une activité professionnelle régulière sur le territoire italien pendant au moins trois mois et qui dispose d’une offre de contrat de travail salarié, à durée déterminée ou indéterminée, peut demander la conversion de son titre de séjour. Les conditions sont donc claires. Premièrement, une offre réelle de travail salarié. Deuxièmement, l’exercice d’une activité professionnelle régulière pendant au moins trois mois. Dans le secteur agricole, toutefois, la notion de « trois mois » est traduite en journées de travail effectives. En raison du caractère souvent discontinu du travail agricole, dépendant des conditions météorologiques, les circulaires administratives ont fixé un critère précis : une moyenne d’au moins treize journées de travail par mois, soit un total de trente-neuf journées sur le trimestre. Le Tribunal Administratif Régional a jugé ce critère légitime. Selon la juridiction, la conversion des mois en journées ne contredit pas la loi, mais en assure une application raisonnable et conforme à son objectif : garantir que le travailleur ait effectivement exercé une activité réelle et non purement formelle avant d’obtenir un statut plus stable. Le requérant soutenait que le nombre insuffisant de journées était dû aux mauvaises conditions météorologiques. Toutefois, le Tribunal a rappelé un principe fondamental : de telles circonstances doivent être prouvées de manière rigoureuse. Des déclarations générales ou imprécises ne suffisent pas. Il faut des éléments concrets et documentés. Le message est clair. La conversion d’un permis saisonnier n’est pas automatique. Elle exige une activité professionnelle réelle, documentée et conforme aux critères administratifs. Et surtout, la procédure administrative doit être préparée avec soin, bien avant toute éventuelle action contentieuse. En droit de l’immigration, la réalité des faits compte. Mais la preuve compte tout autant. Merci de votre attention et à très bientôt pour un nouvel épisode du podcast Droit de l’Immigration. https://www.youtube.com/watch?v=Q2o2TjB_ilw
العمل الموسمي وتصريح الإقامة: عندما لا تكون «الإقامة بانتظار العمل» ممكنة
بحكم صادر بتاريخ 5 فبراير 2026 (رقم 217)، أعادت المحكمة الإدارية الإقليمية لإميليا‑رومانيا التأكيد على مبدأ أساسي في قانون الهجرة الإيطالي، وهو مبدأ كثيراً ما يُساء فهمه ويؤدي إلى توقعات غير واقعية: الأجنبي الذي يدخل إيطاليا بتأشيرة عمل موسمي لا يملك حق الحصول على تصريح إقامة «بانتظار العمل».
تتعلق القضية بعامل أجنبي دخل الأراضي الإيطالية بشكل قانوني بناءً على تصريح عمل موسمي. غير أنّ علاقة العمل، لأسباب إجرائية، لم تُستكمل وفقاً للشروط التي يفرضها القانون. إثر ذلك، تقدّم العامل بطلب للحصول على تصريح إقامة يسمح له بالبقاء في إيطاليا ريثما يبحث عن فرصة عمل جديدة.
وقد رفضت الإدارة هذا الطلب، وهو ما أيدته المحكمة الإدارية بشكل واضح ودون لبس.
جوهر القرار يتمثل في تمييز غالباً ما يتم تجاهله في الممارسة العملية: العمل الموسمي يخضع لنظام قانوني خاص ومستقل، ومختلف عن نظام العمل التابع العادي. فالقانون الإيطالي يسمح، كقاعدة عامة، للعامل الذي يفقد عمله بالبقاء مؤقتاً في البلاد للبحث عن وظيفة جديدة، لكن هذا الحكم لا ينطبق على العمل الموسمي.
وليس هذا الاستثناء وليد الصدفة. فالعمل الموسمي بطبيعته مؤقت ومرتبط بدورات إنتاجية محددة وقطاعات اقتصادية معينة. ولهذا السبب بالذات، استبعد المشرّع صراحةً إمكانية الاستفادة من تصريح الإقامة بانتظار العمل في حالة العمل الموسمي. وعندما لا تُنشأ علاقة العمل الموسمي بشكل صحيح أو تنقطع، يفقد كل من تصريح العمل وتأشيرة الدخول فعاليتهما القانونية، وبالتالي يزول الأساس القانوني للإقامة.
وتكتسب هذه القضية أهمية إضافية بسبب موقف المحكمة من التعاميم الوزارية، التي كثيراً ما يُستند إليها لتبرير تفسيرات أكثر مرونة. فقد شددت المحكمة على أن هذه التعاميم لا يمكنها، بأي حال من الأحوال، أن تتغلب على النص القانوني أو توسع نطاقه عندما يكون واضحاً. وفي مجال الهجرة، حيث تمس شروط الدخول والإقامة مصالح عامة أساسية، فإن مبدأ اليقين القانوني واحترام الإجراءات الإدارية يجب أن يسودا.
الرسالة التي يوجهها هذا الحكم واضحة: لا يمكن استخدام العمل الموسمي كطريق غير مباشر لتثبيت الإقامة في إيطاليا. وأي إمكانية للبقاء في البلاد يجب أن تستند حصراً إلى نصوص قانونية صريحة، مثل تلك التي تنظم تحويل تصاريح الإقامة، وليس إلى حلول لاحقة تهدف إلى تصحيح إجراءات لم تكتمل.
ويأتي هذا القرار في سياق اجتهاد قضائي مستقر، ويشكل مرجعاً مهماً للمحامين وأرباب العمل والعمال الأجانب على حد سواء. فالخلط بين العمل الموسمي والعمل العادي لا يؤدي إلا إلى خلق توقعات لا يستطيع النظام القانوني تلبيتها، مع ما يترتب على ذلك من آثار شخصية وقانونية جسيمة.
Precedenti penali e diniego del permesso di soggiorno: il divieto di automatismi amministrativi nella recente giurisprudenza del TAR Bologna
La presente riflessione prende le mosse da una recente sentenza del Tribunale Amministrativo Regionale per l’Emilia-Romagna, sede di Bologna, che affronta un tema di costante attualità nel diritto dell’immigrazione: il rapporto tra precedenti penali dello straniero e diniego del permesso di soggiorno. Si tratta di una questione che, nella prassi delle questure, continua a essere trattata con un approccio spesso semplificato e talvolta apertamente distorsivo del quadro normativo vigente.
La decisione del TAR Bologna si colloca nel solco di un orientamento giurisprudenziale ormai consolidato, che esclude in modo netto la possibilità di fondare il diniego del titolo di soggiorno su un automatismo legato all’esistenza di precedenti penali. Il giudice amministrativo ribadisce, con argomentazione lineare e coerente, che la mera indicazione di condanne pregresse non è sufficiente a giustificare un provvedimento negativo, in assenza di una valutazione concreta, individuale e attualizzata della posizione dello straniero.
Il punto di riferimento normativo resta l’articolo 5, comma 5, del decreto legislativo 25 luglio 1998, numero 286, che impone all’amministrazione un obbligo di valutazione complessiva della situazione personale. Tale disposizione, letta alla luce dei principi costituzionali di ragionevolezza, proporzionalità e buon andamento dell’azione amministrativa, esclude ogni forma di automatismo e richiede un effettivo bilanciamento tra gli elementi sfavorevoli, quali i precedenti penali, e quelli favorevoli, come la vita privata e familiare, il percorso lavorativo, il radicamento sociale e il tempo trascorso dai fatti oggetto di condanna.
La sentenza analizzata mette in evidenza come il vizio principale del provvedimento impugnato risieda nella carenza di motivazione. L’amministrazione si era limitata a richiamare i precedenti penali senza dar conto di alcuna valutazione discrezionale reale, né della pericolosità sociale attuale dell’interessato, né dell’evoluzione della sua condizione personale. In questo modo, la discrezionalità amministrativa si è trasformata in una decisione meramente automatica, priva di istruttoria effettiva e, proprio per questo, illegittima.
Dal punto di vista sistematico, la pronuncia del TAR Bologna conferma che il diritto dell’immigrazione non tollera scorciatoie decisionali. Il potere dell’amministrazione di incidere sul diritto al soggiorno, che ha ricadute dirette sulla vita privata, familiare e lavorativa della persona, deve essere esercitato con particolare rigore motivazionale. L’assenza di una valutazione individualizzata non rappresenta un vizio formale secondario, ma incide sulla legittimità stessa del provvedimento.
La decisione assume rilievo anche sotto il profilo pratico, poiché ribadisce un principio che dovrebbe orientare l’azione amministrativa quotidiana: i precedenti penali sono un elemento della valutazione, non il suo esito predeterminato. L’amministrazione è chiamata a dimostrare, attraverso una motivazione puntuale, perché tali precedenti risultino ancora oggi rilevanti e incompatibili con il mantenimento o il rinnovo del titolo di soggiorno, alla luce della situazione attuale dello straniero.
In conclusione, la pronuncia del TAR Bologna conferma un principio che dovrebbe essere ormai acquisito: nel diritto dell’immigrazione, la discrezionalità amministrativa non può mai degenerare in automatismo. Ogni decisione sul permesso di soggiorno deve essere il risultato di una valutazione concreta, proporzionata e motivata, capace di restituire centralità alla persona e alla sua storia, nel rispetto delle garanzie previste dall’ordinamento.
📌 Lavoro stagionale e permesso di soggiorno: un chiarimento necessario
Con una sentenza depositata il 5 febbraio 2026 (n. 217), il Tribunale Amministrativo Regionale per l’Emilia-Romagna ha ribadito un principio che continua a generare equivoci: chi entra in Italia con un visto per lavoro stagionale non ha diritto al permesso di soggiorno per attesa occupazione.
Il lavoro stagionale segue una disciplina propria, diversa dal lavoro subordinato ordinario. Se il rapporto non si perfeziona o si interrompe, il visto e il nulla osta perdono efficacia e non possono essere “trasformati” in un titolo per restare in Italia in attesa di un nuovo impiego. Le circolari amministrative non possono derogare a una norma chiara di legge.
È un punto fermo, ormai confermato dalla giurisprudenza, che serve a evitare illusioni, contenzioso inutile e conseguenze spesso molto pesanti per i lavoratori stranieri coinvolti.
Adli sicil tek başına yeterli değil: Bologna İdare Mahkemesi’nden otomatik oturma izni retlerine dur
Emilia-Romagna Bölgesi Bologna merkezli Bölge İdare Mahkemesi’nin yakın tarihli bir kararı, İtalyan göç hukukunda temel bir ilkeyi bir kez daha açık biçimde ortaya koydu: Bir yabancının adli sicil kaydı, tek başına oturma izninin reddi veya yenilenmemesi için yeterli bir gerekçe olamaz.
İncelenen olayda idare, ilgili kişinin geçmişteki ceza mahkûmiyetlerine atıf yaparak olumsuz karar vermiş, ancak bu mahkûmiyetlerin neden bugün hâlâ güncel ve somut bir toplumsal tehlike oluşturduğunu açıklamamıştır. Ayrıca kişinin aile hayatı, çalışma durumu ve topluma yeniden uyum süreci gibi olumlu unsurlar da dikkate alınmamıştır. Mahkeme, bu yaklaşımın hukuka aykırı olduğunu belirterek, otomatik ve şablon kararların göç hukukunda kabul edilemeyeceğini vurgulamıştır.
Mahkemenin değerlendirmesi, 25 Temmuz 1998 tarihli ve 286 sayılı Yasama Kararnamesi’nin 5. maddesinin 5. fıkrasına dayanmaktadır. Bu hüküm, idareye yabancının durumunu bütüncül biçimde değerlendirme yükümlülüğü getirmektedir. Bu kapsamda adli sicil kayıtları, özel ve aile hayatı, istihdam durumu, toplumsal entegrasyon düzeyi ve suçtan sonra geçen süre gibi unsurlarla birlikte tartılmalıdır.
Bologna İdare Mahkemesi, somut olayda ciddi bir gerekçelendirme eksikliği tespit etmiştir. İdari makam, olumsuz ve olumlu unsurlar arasında gerçek bir dengeleme yapmamış; kararını, bireysel durumu yansıtmayan genel ve mekanik bir yaklaşıma dayandırmıştır. Bu nedenle mahkeme, oturma izninin reddine ilişkin işlemi iptal etmiş ve dosyayı hukuka uygun bir yeniden değerlendirme yapılması için idareye geri göndermiştir.
Bu karar, idarenin takdir yetkisinin sınırlarını da netleştirmektedir. Göç hukukunda idari takdir vardır, ancak bu takdir sınırsız değildir. Bir karar, bireyin yaşamını, ailesini ve mesleki geleceğini doğrudan etkiliyorsa, mutlaka güncel, somut ve orantılı bir değerlendirmeye dayanmalıdır.
Uygulamada verilen mesaj açıktır: Adli sicil kayıtları bir değerlendirme unsurudur, nihai sonuç değildir. İdarenin, bu kayıtların neden bugün hâlâ belirleyici olduğunu ve neden oturma hakkının sınırlandırılmasını gerektirdiğini açık ve ikna edici biçimde ortaya koyması gerekir.
Sonuç olarak Bologna İdare Mahkemesi, göç hukukunda temel bir ilkeyi yeniden teyit etmektedir: Otomatik kararlar hukuka uygun değildir. Her dosya, bireysel koşullar dikkate alınarak ve hukukun öngördüğü güvencelere saygı gösterilerek değerlendirilmelidir.
من دون عنوان سكن حقيقي… لا تجديد للإقامة: القضاء الإداري يؤكد النهج الصارم
أصدرت المحكمة الإدارية الإقليمية في لاتسيو حكماً جديداً يعزز توجهاً قضائياً صارماً في ما يتعلق بتجديد تصاريح الإقامة: غياب عنوان سكن حقيقي وقابل للتحقق قد يكون سبباً كافياً لرفض الطلب.
بموجب الحكم رقم 3262 الصادر في 20 فبراير 2026 (الدعوى رقم 16545 لسنة 2022)، أكدت الدائرة الأولى تير مشروعية قرار مديرية شرطة روما القاضي برفض تجديد تصريح إقامة لمواطن أجنبي كان يحمل تصريحاً للعمل لدى الغير.
في هذه القضية، تبين للإدارة أن مقدم الطلب لا يملك محل إقامة فعلياً يمكن التحقق منه. وقد أسفرت عمليات التحقق الميداني في العنوان المصرّح به عن محاضر تفيد بعدم العثور عليه، ما أدى إلى اعتباره في حالة تعذر الوصول إليه.
المحكمة اعتبرت أن قرار الرفض مشروع، مؤكدة أن وضوح واستقرار الوضع السكني يُعد شرطاً أساسياً لمنح أو تجديد تصريح الإقامة. وجود علاقة عمل لا يكفي وحده لضمان الاستمرار في الإقامة القانونية.
كما شدد الحكم على أن تقديم عنوان غير مطابق للحقيقة لا يُعد مجرد خطأ شكلي، بل يُعتبر عنصراً حاسماً يمكن أن يبرر رفض الطلب. وأكدت المحكمة أيضاً تطبيق مبدأ تقييم القرار وفق الظروف القائمة وقت صدوره، مما يعني أن أي تصريح سكن أو وثيقة لاحقة لا يمكن أن تعالج بأثر رجعي النقص الذي كان قائماً عند اتخاذ القرار.
هذا الحكم يعكس توجهاً واضحاً في القضاء الإداري الإيطالي: الاندماج لا يُقاس بالعمل فقط، بل يشمل الاستقرار السكني، والقدرة على تتبع مكان الإقامة، والالتزام الصارم بالقواعد الشكلية والموضوعية.
بالنسبة للمواطنين الأجانب ولممارسي القانون، الرسالة واضحة: قبل تقديم طلب تجديد الإقامة، يجب التأكد من أن الوضع السكني موثق بشكل دقيق وقابل للتحقق. ففي قانون الهجرة، التفاصيل الإدارية قد تكون حاسمة في تحديد المصير القانوني.
ملاحظة شفافية: يستند هذا المقال حصراً إلى النص الرسمي للحكم الصادر عن المحكمة الإدارية الإقليمية في لاتسيو، الدائرة الأولى تير، رقم 3262 بتاريخ 20 فبراير 2026، الدعوى رقم 16545 لسنة 2022، كما هو منشور في الرابط أعلاه.
No Fixed Address, No Residence Permit: Italian Court Confirms Strict Line on Housing Stability
A recent ruling by the Regional Administrative Court of Lazio is set to influence the way residence permit renewals are assessed in Italy, particularly in cases involving housing instability.
The applicant, a foreign national, had applied for renewal of his work-based residence permit. The authorities denied the request after determining that he lacked a real and verifiable place of residence and was effectively untraceable. Administrative checks conducted at the declared address resulted in a formal report of unsuccessful searches.
The Court confirmed the lawfulness of the refusal, emphasizing that certainty of housing constitutes an essential prerequisite for the issuance or renewal of a residence permit. According to the judges, a residence permit is not granted automatically simply because an applicant is employed. Legal stay in Italy requires stable, concrete, and verifiable living conditions.
The ruling also takes a firm position on the issue of false address declarations. The Court made clear that providing inaccurate residence information cannot be considered a minor procedural defect. On the contrary, it represents a decisive element justifying the rejection of the application.
Another key aspect of the decision concerns the principle of tempus regit actum: administrative acts must be assessed based on the factual and legal situation existing at the time they are adopted. Consequently, a declaration of hospitality submitted after the rejection cannot retroactively cure the absence of a valid housing situation at the relevant time.
The judgment reinforces a broader trend in Italian administrative case law: integration is not measured solely by employment. Stability, traceability, and compliance with formal obligations—including residence registration—are increasingly treated as structural components of lawful presence.
For foreign nationals and legal practitioners alike, the message is clear. Housing documentation must be accurate, consistent, and verifiable before submitting any application for renewal. In immigration law, procedural details often determine substantive outcomes.
Transparency note: This article is based exclusively on the official text of the judgment of the Regional Administrative Court of Lazio, Section One Ter, no. 3262 of 20 February 2026, case no. 16545 of 2022, as published at the link indicated above.
رأی اخیر دادگاه اداری منطقهای توسکانا تأکید میکند که تبدیل اجازه اقامت فصلی به اجازه کار در ایتالیا یک روند خودکار نیست.
قانون ایتالیا حداقل سه ماه کار منظم و یک پیشنهاد شغلی معتبر را الزامی میداند. در بخش کشاورزی، این شرط به معنای حداقل ۳۹ روز کار در یک دوره سهماهه است.
در پرونده مورد بررسی (رأی شماره 329/2026)، کارگر به این حد نصاب نرسیده بود و به شرایط نامساعد جوی استناد کرده بود. دادگاه اعتراض را رد کرد و تأکید نمود که چنین ادعاهایی باید با مدارک دقیق و مستند اثبات شوند.
نتیجه روشن است: کار واقعی، مدارک مستحکم و رعایت دقیق معیارهای اداری ضروری است.
Rinnovo del permesso di soggiorno per studio, conversione e limiti del sindacato giurisdizionale nella sentenza del TAR Emilia-Romagna n. 254/2026
La sentenza del Tribunale Amministrativo Regionale per l’Emilia-Romagna, Sezione Prima, n. 254 del 13 febbraio 2026 (ricorso iscritto al numero di ruolo generale 114 del 2026), offre l’occasione per tornare su un tema classico ma spesso frainteso del diritto dell’immigrazione: il rapporto tra rinnovo del permesso di soggiorno per motivi di studio e conversione in permesso per lavoro subordinato.
Il caso trae origine dalla posizione di uno straniero entrato regolarmente in Italia con visto per motivi di studio, il quale, alla scadenza del titolo, lamentava l’illegittimità del diniego opposto dalla Questura e sosteneva di aver richiesto la conversione del permesso in titolo per lavoro subordinato. L’amministrazione, tuttavia, aveva qualificato l’istanza come domanda di rinnovo del permesso per studio, negandola per carenza dei presupposti, e aveva adottato altresì un decreto di espulsione.
La pronuncia si articola lungo tre direttrici di particolare interesse sistematico.
In primo luogo, il TAR affronta il tema della corretta qualificazione della domanda. Dalla ricostruzione degli atti emerge l’assenza di una formale istanza di conversione. Il documento prodotto dal ricorrente era una mera ricevuta di pagamento del contributo, non una domanda espressa volta alla trasformazione del titolo. Inoltre, il rapporto di lavoro invocato risultava instaurato in epoca successiva alla richiesta di rinnovo. Il Collegio chiarisce, con argomentazione lineare, che la legittimità del provvedimento va valutata alla luce della domanda effettivamente proposta e dei presupposti esistenti al momento della sua presentazione. Non è consentito, in sede contenziosa, mutare la natura dell’istanza né valorizzare requisiti sopravvenuti.
In secondo luogo, la sentenza ribadisce un principio consolidato in materia di obblighi istruttori dell’amministrazione. Non sussiste un dovere generalizzato della Questura di verificare d’ufficio la sussistenza dei presupposti per il rilascio di un diverso titolo di soggiorno rispetto a quello richiesto. L’ordinamento configura il procedimento come attivato su istanza di parte; l’amministrazione è tenuta a pronunciarsi nei limiti dell’oggetto delineato dall’interessato. Ne discende che, in assenza di una domanda di conversione, non può imputarsi alla Questura l’omessa valutazione di tale possibilità.
In terzo luogo, la decisione affronta la questione della traduzione del provvedimento di diniego. Il ricorrente lamentava la violazione delle garanzie difensive per la mancata redazione dell’atto in lingua a lui comprensibile. Il TAR richiama l’orientamento giurisprudenziale secondo cui l’omessa traduzione non determina invalidità automatica del provvedimento qualora lo straniero abbia comunque potuto proporre ricorso nei termini e articolare compiutamente le proprie difese. Nel caso di specie, l’impugnazione tempestiva e la traduzione orale intervenuta al momento della notifica escludono ogni lesione effettiva del diritto di difesa.
Particolarmente significativo è, inoltre, il passaggio in cui il Collegio valorizza la mancanza di un percorso universitario effettivo. Il permesso per motivi di studio presuppone la frequenza e il superamento di esami secondo un iter coerente. L’assenza di prove in tal senso legittima il diniego del rinnovo, non potendo il titolo trasformarsi in uno strumento surrettizio di permanenza sganciato dalla finalità tipica.
La sentenza si colloca in un solco interpretativo rigoroso, coerente con la struttura del testo unico sull’immigrazione e con la logica della tipicità dei titoli di soggiorno. Essa riafferma che la procedura amministrativa non è un elemento meramente formale, bensì la sede in cui si cristallizzano diritti, oneri e presupposti. La conversione del permesso di soggiorno non può essere costruita ex post, né può fondarsi su situazioni lavorative sopravvenute rispetto alla domanda originaria.
In prospettiva sistemica, la decisione richiama operatori e difensori alla centralità della corretta impostazione dell’istanza e della prova dei requisiti nel momento genetico del procedimento. Nel diritto dell’immigrazione, la forma è sostanza: la chiarezza dell’oggetto della domanda e la tempestiva dimostrazione dei presupposti rappresentano condizioni imprescindibili per la tutela giurisdizionale.
Conversion du permis saisonnier en Italie : ce n’est pas automatique
Une récente décision du Tribunal administratif régional de Toscane rappelle un principe fondamental : la conversion d’un permis de séjour saisonnier en permis de travail salarié n’est pas automatique.
La loi italienne exige au moins trois mois de travail régulier et une offre d’emploi valable. Dans le secteur agricole, cela correspond à un minimum de 39 journées de travail sur trois mois.
Dans l’affaire jugée (arrêt n° 329/2026), le travailleur n’avait pas atteint ce seuil et invoquait le mauvais temps. La juridiction a rejeté le recours, en soulignant que ces circonstances doivent être prouvées de manière précise et documentée.
Conclusion : activité réelle, preuves concrètes et respect strict des critères administratifs.
Mevsimlik Oturum İzninin Dönüştürülmesi: Mahkeme 39 Günlük Çalışma Şartını Onayladı
Toskana Bölge İdare Mahkemesi tarafından verilen yakın tarihli bir karar, İtalya’da mevsimlik oturum izninin bağlı çalışma iznine dönüştürülmesi için gerekli hukuki şartlara önemli açıklık getirmiştir.
İkinci Daire tarafından 329/2026 sayılı karar ile verilen ve 11 Şubat 2026 tarihinde yayımlanan hüküm, 286 sayılı 1998 tarihli Yasama Kararnamesi’nin 24. maddesinin 10. fıkrasının yorumunu ele almaktadır. Bu hüküm, mevsimlik izinlerin dönüştürülmesine ilişkin temel düzenlemeyi içermektedir.
İtalyan hukukuna göre, mevsimlik işçi iki temel şartı yerine getirirse dönüşüm talebinde bulunabilir: Birincisi, İtalya’da en az üç ay düzenli çalışma faaliyeti yürütmüş olması; ikincisi ise belirli süreli veya belirsiz süreli geçerli bir iş sözleşmesi teklifine sahip olmasıdır.
Uyuşmazlık, özellikle tarım sektöründe “üç ay” şartının nasıl yorumlanacağı üzerinde yoğunlaşmıştır. Tarımsal faaliyetlerin hava koşullarına bağlı ve kesintili olması nedeniyle idari genelgeler somut bir ölçüt belirlemiştir: ay başına ortalama en az on üç çalışma günü ve üç ayda toplam otuz dokuz gün.
Somut olayda işçi bu eşiğe ulaşamamıştır. Kötü hava koşullarının yeterli gün çalışmasını engellediğini ileri sürmüştür. Ancak idare talebi reddetmiş ve konu idari yargıya taşınmıştır.
Mahkeme, ret kararını hukuka uygun bulmuştur. Üç aylık sürenin belirli sayıda çalışma gününe dönüştürülmesinin yasaya aykırı olmadığı, aksine kanunun amacına uygun olduğu belirtilmiştir. Amaç, daha kalıcı bir oturum statüsüne geçmeden önce gerçek ve etkin bir çalışma deneyiminin bulunmasını sağlamaktır.
Karar ayrıca ispat yükünün önemini vurgulamaktadır. Kötü hava koşulları gibi istisnai durumlar somut ve belgeli delillerle kanıtlanmalıdır. Genel beyanlar yeterli değildir.
La conversione del permesso di soggiorno stagionale tra requisito dei tre mesi e criterio delle giornate effettive – Nota a TAR Toscana, Sez. II, sent. n. 329/2026
Abstract Il contributo analizza la sentenza del Tribunale Amministrativo Regionale per la Toscana, Sezione Seconda, n. 329 del 2026, pubblicata l’11 febbraio 2026, in materia di conversione del permesso di soggiorno stagionale in permesso per lavoro subordinato. L’attenzione si concentra sulla legittimità del criterio amministrativo che traduce il requisito normativo dei “tre mesi di lavoro” in un parametro di giornate effettive nel settore agricolo, nonché sull’onere probatorio gravante sul richiedente.
La pronuncia in esame – resa nel procedimento iscritto al ruolo generale n. 1670/2025 – offre un’occasione significativa per riflettere sull’interpretazione dell’art. 24, comma 10, del decreto legislativo 286/1998, disposizione che disciplina la possibilità per il lavoratore stagionale di ottenere la conversione del titolo di soggiorno in permesso per lavoro subordinato.
Il testo normativo richiede due presupposti essenziali: da un lato, lo svolgimento di regolare attività lavorativa sul territorio nazionale per almeno tre mesi; dall’altro, l’esistenza di un’offerta di lavoro subordinato, a tempo determinato o indeterminato. La norma, tuttavia, non specifica come debba essere misurato il requisito temporale nel caso di settori caratterizzati da fisiologica discontinuità della prestazione, quale quello agricolo.
È in questo spazio interpretativo che si inserisce la prassi amministrativa, la quale – mediante circolari applicative – ha individuato un criterio di commutazione del parametro “mensile” in giornate effettive di lavoro, fissando la soglia in una media di tredici giornate per ciascun mese, per un totale di trentanove giornate nel trimestre.
Il TAR Toscana ritiene tale criterio conforme alla norma primaria, escludendo qualsiasi contrasto con il dettato legislativo. La conversione del parametro temporale in giornate non viene considerata un aggravamento indebito del requisito, bensì una modalità tecnica di adattamento della disposizione generale alle peculiarità del lavoro agricolo. La decisione valorizza, in tal senso, la ratio dell’istituto: evitare che la conversione divenga uno strumento elusivo, consentendo il passaggio a un titolo più stabile in assenza di un’effettiva esperienza lavorativa.
La sentenza assume rilievo anche sotto il profilo dell’onere della prova. Nel caso di specie, il ricorrente aveva dedotto che il mancato raggiungimento delle trentanove giornate fosse dipeso da condizioni meteorologiche avverse. Il Collegio, tuttavia, ha ritenuto tale allegazione insufficiente in difetto di documentazione specifica e puntuale. Ne emerge un principio di particolare importanza sistematica: nelle procedure di conversione, le circostanze giustificative devono essere dimostrate in modo rigoroso, non potendo il giudice amministrativo fondare la decisione su mere affermazioni generiche.
La pronuncia si colloca dunque in un orientamento che interpreta la stabilizzazione del soggiorno come esito di un percorso lavorativo effettivo e documentato. In questa prospettiva, la conversione non costituisce un automatismo collegato alla mera decorrenza temporale, ma il risultato di un accertamento sostanziale sull’inserimento del lavoratore nel tessuto produttivo.
L’interesse della decisione non è soltanto applicativo, ma sistemico. Essa contribuisce a delineare un equilibrio tra discrezionalità amministrativa e legalità sostanziale, riconoscendo alle circolari una funzione integrativa e non innovativa della disciplina primaria, purché coerenti con la finalità della norma.
La disponibilità del testo integrale consente agli operatori del diritto di valutare in modo diretto l’impianto motivazionale del Collegio e di approfondire un tema che, nella prassi delle Prefetture e degli Sportelli Unici per l’Immigrazione, continua a generare rilevante contenzioso.
تحويل تصريح الإقامة الموسمي في إيطاليا: ليس إجراءً تلقائيًا
أكد حكم حديث صادر عن المحكمة الإدارية الإقليمية في توسكانا أن تحويل تصريح الإقامة الموسمي إلى تصريح عمل في إيطاليا ليس أمرًا تلقائيًا.
يشترط القانون الإيطالي إثبات ثلاثة أشهر على الأقل من العمل المنتظم، بالإضافة إلى وجود عرض عمل صالح. وفي القطاع الزراعي، يُترجم ذلك إلى حد أدنى يبلغ 39 يوم عمل خلال ثلاثة أشهر.
في القضية محل الحكم (رقم 329 لسنة 2026)، لم يبلغ العامل هذا الحد، وادعى أن سوء الأحوال الجوية منعه من إكمال الأيام المطلوبة. غير أن المحكمة رفضت الطعن، مؤكدة أن مثل هذه الادعاءات يجب أن تكون مدعومة بأدلة ووثائق واضحة.
الخلاصة: عمل فعلي، مستندات دقيقة، والتزام صارم بالمعايير الإدارية.
العنوان: تحويل تصريح الإقامة الموسمي: ما هي الشروط القانونية؟ مرحبًا بكم في حلقة جديدة من بودكاست قانون الهجرة. أنا المحامي فابيو لوتشيربو، وفي هذه الحلقة نتناول موضوعًا عمليًا ومهمًا: الشروط اللازمة لتحويل تصريح الإقامة الموسمي إلى تصريح إقامة للعمل لدى الغير في إيطاليا. نستند في حديثنا إلى حكم حديث صادر عن المحكمة الإدارية الإقليمية في توسكانا، الدائرة الثانية، الحكم رقم 329 لسنة 2026، المنشور بتاريخ 11 فبراير 2026، في الدعوى المسجلة تحت رقم السجل العام 1670 لسنة 2025. تتعلق القضية بعامل زراعي رُفض طلبه لتحويل التصريح الموسمي لأنه لم يبلغ الحد الأدنى من أيام العمل المطلوبة وفقًا للممارسة الإدارية. الأساس القانوني نجده في المادة 24 الفقرة 10 من المرسوم التشريعي رقم 286 لسنة 1998. تنص هذه المادة على أن العامل الموسمي الذي مارس نشاطًا مهنيًا منتظمًا داخل الأراضي الإيطالية لمدة لا تقل عن ثلاثة أشهر، وحصل على عرض عمل لدى الغير، سواء بعقد محدد المدة أو غير محدد المدة، يمكنه طلب تحويل تصريح الإقامة. إذن الشروط واضحة: أولًا، وجود عرض عمل حقيقي وفعلي. ثانيًا، إثبات ممارسة نشاط مهني منتظم لمدة ثلاثة أشهر على الأقل. في القطاع الزراعي، غير أن مفهوم “ثلاثة أشهر” يُترجم إلى عدد فعلي من أيام العمل. وبسبب طبيعة العمل الزراعي الذي يتأثر كثيرًا بالظروف المناخية، حددت التعاميم الإدارية معيارًا يتمثل في متوسط لا يقل عن ثلاثة عشر يوم عمل في الشهر، بمجموع تسعة وثلاثين يومًا خلال ثلاثة أشهر. المحكمة اعتبرت هذا المعيار مشروعًا ومتوافقًا مع القانون. ورأت أن تحويل الأشهر إلى أيام عمل لا يتعارض مع النص القانوني، بل يحقق هدفه، وهو ضمان أن العامل قد مارس عملًا فعليًا وحقيقيًا قبل الحصول على تصريح أكثر استقرارًا. أما بخصوص ادعاء العامل أن سوء الأحوال الجوية منعه من بلوغ تسعة وثلاثين يومًا، فقد أوضحت المحكمة أن مثل هذه الظروف يجب إثباتها بدقة وبمستندات واضحة. التصريحات العامة أو غير المدعومة بأدلة لا تكفي. الرسالة واضحة: تحويل التصريح الموسمي ليس إجراءً تلقائيًا. يجب إثبات عمل حقيقي وموثق ومتوافق مع المعايير الإدارية. كما يجب التحضير بعناية للمرحلة الإدارية قبل اللجوء إلى القضاء. في قانون الهجرة، الوقائع مهمة. لكن الإثبات لا يقل أهمية عنها. شكرًا لاستماعكم، ونلتقي في حلقة جديدة من بودكاست قانون الهجرة. https://www.youtube.com/watch?v=a3vJyiVdMW4
L’assenza dal territorio nazionale e il diniego del permesso di soggiorno: continuità del soggiorno e limiti della tutela amministrativa
Abstract Il contributo analizza il rilievo giuridico dell’assenza dal territorio italiano nel corso di una procedura amministrativa in materia di immigrazione, con particolare riferimento al rinnovo del permesso di soggiorno. Muovendo dall’esame della normativa vigente e della più recente giurisprudenza amministrativa, il lavoro approfondisce il nesso tra continuità del soggiorno, regolarità dell’ingresso e permanenza dei requisiti richiesti per il titolo di soggiorno, evidenziando come l’assenza possa assumere valore dirimente ai fini del diniego.
Nel diritto dell’immigrazione, il tema dell’assenza dal territorio nazionale rappresenta uno snodo centrale, spesso sottovalutato nella prassi ma decisivo sul piano giuridico. La disciplina del permesso di soggiorno, infatti, non si esaurisce nella presentazione formale di un’istanza o nel rispetto dei termini procedimentali, ma presuppone la permanenza effettiva e continuativa dello straniero sul territorio dello Stato.
Il quadro normativo delineato dal Testo Unico sull’Immigrazione e dal relativo regolamento di attuazione costruisce il titolo di soggiorno come espressione di un rapporto giuridico che si fonda sulla presenza. L’ingresso regolare e la continuità del soggiorno non costituiscono meri presupposti iniziali, ma requisiti che devono permanere nel tempo. Ne consegue che l’interruzione del soggiorno, specie se prolungata o non assistita da un valido titolo di reingresso, incide direttamente sulla legittimità del rinnovo.
La giurisprudenza amministrativa ha progressivamente chiarito questo aspetto, affermando che l’assenza dall’Italia durante la pendenza di una procedura non è un fatto neutro. Al contrario, essa può determinare la perdita dei requisiti richiesti per il soggiorno e condurre a un diniego che assume natura sostanzialmente vincolata. In tali ipotesi, l’Amministrazione non è chiamata a una valutazione comparativa o discrezionale, ma prende atto del venir meno di un presupposto normativo essenziale.
Particolarmente significativa è la ricostruzione offerta da una recente pronuncia del giudice amministrativo, che ha ritenuto legittimo il rifiuto del rinnovo del permesso di soggiorno in presenza di un’assenza protratta all’estero e del mancato rientro nel periodo di validità del visto di reingresso. La decisione valorizza il principio secondo cui il titolo di soggiorno non può sopravvivere a una cesura del rapporto territoriale, poiché la continuità della presenza costituisce elemento strutturale della fattispecie.
Sotto il profilo procedimentale, tale impostazione produce conseguenze rilevanti anche in relazione alle garanzie partecipative. Quando il diniego discende automaticamente dal venir meno dei requisiti di ingresso e soggiorno, la giurisprudenza tende a qualificare il provvedimento come vincolato, ridimensionando l’incidenza di eventuali vizi procedimentali. Ciò rafforza ulteriormente il peso attribuito al dato fattuale dell’assenza, che finisce per assorbire ogni ulteriore profilo difensivo.
In termini sistematici, emerge una concezione rigorosa del soggiorno dello straniero, inteso come relazione giuridica dinamica ma ancorata alla presenza fisica sul territorio. L’assenza, soprattutto se non giustificata o non regolarizzata attraverso gli strumenti previsti dall’ordinamento, segna una discontinuità che l’ordinamento non è tenuto a colmare.
Da qui l’importanza, sul piano applicativo, di una valutazione preventiva e consapevole di ogni spostamento fuori dall’Italia durante una procedura amministrativa. Nel diritto dell’immigrazione, il fattore temporale e territoriale assume un valore che travalica la dimensione meramente fattuale, traducendosi in un vero e proprio criterio di legittimità del titolo di soggiorno.
Lavoro stagionale e permesso di soggiorno: quando l’attesa occupazione non è possibile
Con una sentenza depositata il 5 febbraio 2026 (n. 217), il Tribunale Amministrativo Regionale per l’Emilia-Romagna è tornato a chiarire un punto che continua a generare equivoci, aspettative infondate e contenzioso inutile: il lavoratore straniero entrato in Italia con un visto per lavoro stagionale non ha diritto al permesso di soggiorno per attesa occupazione.
Il caso riguarda un cittadino straniero che aveva fatto ingresso regolare in Italia sulla base di un nulla osta per lavoro stagionale. Tuttavia, per una serie di ragioni procedurali, il rapporto di lavoro non si era mai consolidato secondo le modalità previste dalla legge. A quel punto, il lavoratore aveva chiesto di poter rimanere in Italia con un permesso per “attesa occupazione”, cioè il titolo che consente, in alcuni casi, di restare sul territorio nazionale per cercare un nuovo impiego.
La risposta dell’amministrazione è stata negativa, e il TAR ha confermato senza esitazioni la correttezza di quel diniego.
Il punto centrale, ribadito con chiarezza dal giudice amministrativo, è che il lavoro stagionale segue una disciplina propria, diversa e più rigida rispetto al lavoro subordinato ordinario. La normativa sull’immigrazione consente, in linea generale, al lavoratore che perde il posto di lavoro di non perdere automaticamente il diritto al soggiorno. Ma questa regola non vale per il lavoro stagionale, che per espressa scelta del legislatore resta fuori dall’ambito dell’attesa occupazione.
Non si tratta di una svista o di un vuoto normativo. Il lavoro stagionale è, per definizione, temporaneo, legato a cicli produttivi specifici e settoriali. Proprio per questo motivo, la legge esclude che esso possa trasformarsi automaticamente in una permanenza “in attesa” di nuove occasioni lavorative. Se il rapporto non viene avviato correttamente o si interrompe, il visto e il nulla osta perdono efficacia, e con essi viene meno anche il presupposto del soggiorno.
La sentenza è interessante anche per un altro passaggio, tutt’altro che secondario. Il TAR chiarisce che le circolari ministeriali, spesso richiamate per sostenere interpretazioni più elastiche, non possono mai prevalere sulla legge. Quando la norma è chiara, non esiste spazio per letture creative o adattamenti amministrativi. In materia di immigrazione, dove l’ingresso e la permanenza sul territorio incidono su interessi pubblici rilevanti, la certezza del diritto viene prima di ogni tentativo di forzatura interpretativa.
Il messaggio che emerge è netto: il lavoro stagionale non può essere utilizzato come scorciatoia per stabilizzare il soggiorno in Italia. Le eventuali possibilità di permanenza devono essere quelle previste espressamente dall’ordinamento, come la conversione del titolo nei casi consentiti, e non soluzioni “di fatto” costruite a posteriori.
Questa decisione si inserisce in una giurisprudenza ormai consolidata e rappresenta un punto fermo per operatori del diritto, datori di lavoro e lavoratori stranieri. Continuare a confondere il lavoro stagionale con il lavoro ordinario significa alimentare aspettative destinate a essere smentite, con conseguenze spesso gravi sul piano personale e giuridico.
تحويل تصريح الإقامة الموسمي: القضاء يؤكد شرط 39 يوم عمل
أصدرت المحكمة الإدارية الإقليمية في توسكانا حكمًا مهمًا يوضح الشروط القانونية لتحويل تصريح الإقامة الموسمي إلى تصريح إقامة للعمل لدى الغير في إيطاليا.
الحكم الصادر عن الدائرة الثانية برقم 329 لسنة 2026، والمنشور بتاريخ 11 فبراير 2026، يتناول تفسير المادة 24 الفقرة 10 من المرسوم التشريعي رقم 286 لسنة 1998، وهي المادة الأساسية المنظمة لتحويل التصاريح الموسمية.
ينص القانون الإيطالي على أنه يمكن للعامل الموسمي طلب التحويل إذا توافر شرطان أساسيان: أولًا، ممارسة نشاط مهني منتظم في إيطاليا لمدة لا تقل عن ثلاثة أشهر؛ وثانيًا، وجود عرض عمل صالح بعقد عمل لدى الغير، سواء كان محدد المدة أو غير محدد المدة.
وقد تمحور النقاش القانوني حول كيفية تفسير شرط “الثلاثة أشهر” في القطاع الزراعي، حيث يتسم العمل بطابع غير منتظم ويتأثر بشكل كبير بالظروف المناخية. ولهذا اعتمدت التعاميم الإدارية معيارًا محددًا يتمثل في متوسط لا يقل عن ثلاثة عشر يوم عمل شهريًا، بمجموع تسعة وثلاثين يومًا خلال ثلاثة أشهر.
في القضية محل الحكم، لم يبلغ العامل هذا الحد الأدنى، وادعى أن سوء الأحوال الجوية حال دون تحقيق العدد المطلوب من أيام العمل. إلا أن الإدارة رفضت طلبه، وتم الطعن أمام المحكمة الإدارية.
المحكمة أيدت قرار الرفض، واعتبرت أن تحويل شرط الثلاثة أشهر إلى عدد محدد من أيام العمل لا يتعارض مع النص القانوني، بل ينسجم مع هدفه، وهو ضمان وجود تجربة عمل فعلية وحقيقية قبل منح تصريح إقامة أكثر استقرارًا.
كما شدد الحكم على أهمية الإثبات، مؤكدًا أن الادعاءات المتعلقة بظروف استثنائية، مثل سوء الطقس، يجب أن تكون مدعومة بأدلة دقيقة ووثائق واضحة، إذ لا تكفي التصريحات العامة.
Puna sezonale dhe leja e qëndrimit: kur “pritja për punë” nuk është e mundur
Me vendimin e datës 5 shkurt 2026 (nr. 217), Gjykata Administrative Rajonale e Emilja‑Romanjës ka riafirmuar një parim themelor të së drejtës italiane të emigracionit, i cili shpesh keqkuptohet dhe krijon pritshmëri të gabuara: i huaji që hyn në Itali me vizë për punë sezonale nuk ka të drejtë të pajiset me leje qëndrimi për “pritje për punë”.
Rasti kishte të bënte me një punëtor të huaj që kishte hyrë rregullisht në Itali mbi bazën e një autorizimi për punë sezonale. Megjithatë, për arsye procedurale, marrëdhënia e punës nuk u finalizua sipas kërkesave të parashikuara nga ligji. Për këtë arsye, punëtori kërkoi një leje qëndrimi që t’i lejonte të qëndronte në Itali ndërkohë që kërkonte një punë tjetër.
Administrata e refuzoi kërkesën dhe gjykata administrative e konfirmoi këtë vendim në mënyrë të qartë dhe pa ekuivoke.
Në thelb të vendimit qëndron një dallim që shpesh anashkalohet në praktikë. Puna sezonale i nënshtrohet një regjimi juridik të veçantë dhe të ndryshëm nga ai i punës së zakonshme të varur. Legjislacioni italian, në përgjithësi, parashikon që humbja e vendit të punës të mos sjellë automatikisht humbjen e së drejtës së qëndrimit dhe, në disa raste, të lejojë dhënien e një lejeje të përkohshme për kërkim pune. Kjo rregullsi, megjithatë, nuk zbatohet për punën sezonale.
Ky përjashtim nuk është rastësor. Puna sezonale është, nga natyra e saj, e përkohshme dhe e lidhur me cikle prodhuese dhe sektorë ekonomikë të caktuar. Pikërisht për këtë arsye, ligjvënësi ka përjashtuar shprehimisht mundësinë e dhënies së lejes së qëndrimit për pritje për punë në rastet e punës sezonale. Kur marrëdhënia e punës sezonale nuk krijohet ose ndërpritet, viza e hyrjes dhe autorizimi i punës humbasin vlefshmërinë e tyre juridike, duke zhdukur bazën ligjore të qëndrimit.
Vendimi merr rëndësi edhe për qëndrimin e mbajtur ndaj qarkoreve ministrore, të cilat shpesh përdoren për të mbështetur interpretime më fleksibile. Gjykata ka theksuar se qarkoret administrative nuk mund të ndryshojnë apo të zgjerojnë normat ligjore kur këto janë të qarta. Në fushën e emigracionit, ku hyrja dhe qëndrimi në territor prekin interesa të rëndësishme publike, parimi i sigurisë juridike dhe respektimi i procedurave administrative kanë përparësi.
Mesazhi i vendimit është i qartë: puna sezonale nuk mund të përdoret si një rrugë e tërthortë për stabilizimin e qëndrimit në Itali. Çdo mundësi për të qëndruar në vend duhet të mbështetet vetëm në dispozita ligjore të shprehura qartë, si ato që rregullojnë konvertimin e lejeve të qëndrimit, dhe jo në zgjidhje të ndërtuara pas dështimit të procedurës.
Ky vendim bën pjesë në një jurisprudencë tashmë të konsoliduar dhe përfaqëson një pikë referimi të rëndësishme për avokatët, punëdhënësit dhe punëtorët e huaj. Ngatërrimi i punës sezonale me punën e zakonshme krijon vetëm pritshmëri që sistemi juridik nuk mund t’i përmbushë, me pasoja shpesh të rënda në planin personal dhe ligjor.
Seasonal Work and Residence Permits: When “Waiting for Employment” Is Not an Option
With a judgment issued on 5 February 2026 (no. 217), the Regional Administrative Court of Emilia-Romagna has once again clarified a point that continues to generate confusion, unrealistic expectations and unnecessary litigation: a foreign national who enters Italy with a seasonal work visa does not have the right to obtain a residence permit for “waiting for employment”.
The case concerned a foreign worker who had lawfully entered Italy on the basis of a seasonal work authorisation. For procedural reasons, however, the employment relationship was never properly finalised in accordance with the legal requirements. As a result, the worker applied for a residence permit allowing him to remain in Italy while looking for another job.
The public administration rejected the request, and the Administrative Court fully confirmed the lawfulness of that decision.
At the heart of the ruling lies a principle that is often overlooked in practice: seasonal work is governed by a specific and autonomous legal framework, clearly distinct from ordinary subordinate employment. Italian immigration law does allow, in general terms, a foreign worker who loses his job to remain in the country for a limited period in order to seek new employment. That rule, however, does not apply to seasonal work.
This exclusion is neither accidental nor unreasonable. Seasonal employment is, by definition, temporary and linked to specific production cycles and economic sectors. For this reason, the legislature has deliberately excluded seasonal workers from the scope of the “waiting for employment” residence permit. When a seasonal employment relationship is not properly established or comes to an end, the entry visa and the work authorisation lose their legal effectiveness, and with them the very basis of lawful stay.
The judgment is also significant for another reason. The Court clearly stated that ministerial circulars and administrative guidelines, often relied upon to support more flexible interpretations, can never prevail over statutory provisions. Where the law is clear, there is no room for creative interpretations or administrative shortcuts. In the field of immigration, where entry and stay directly affect public interests and migration planning, legal certainty must prevail.
The message emerging from this decision is straightforward: seasonal work cannot be used as a backdoor to stabilise residence in Italy. Any possibility of remaining in the country must be grounded in explicit legal provisions, such as those governing the conversion of residence permits, and not in ex post solutions designed to remedy unsuccessful procedures.
This ruling fits within a now well-established line of case law and provides a clear reference point for lawyers, employers and foreign workers alike. Confusing seasonal work with ordinary employment only fuels expectations that the legal system is bound to disappoint, often with serious personal and legal consequences.
In Italian immigration law, absence is never a neutral fact. Leaving the country while a residence permit procedure is pending can have decisive consequences, up to and including the refusal of the permit itself. This is not a theoretical risk, but a concrete outcome increasingly confirmed by administrative practice and court rulings.
The residence permit is not merely a bureaucratic document. It is the legal expression of an ongoing relationship between the foreign national and the Italian State, a relationship that is based on effective and continuous presence on national territory. When that continuity is broken, the legal foundations of the permit are put at risk.
Italian authorities consistently interpret prolonged or unjustified absence as an interruption of lawful stay. In practical terms, this means that even if an application for renewal has been correctly filed, leaving Italy — especially without a valid re-entry framework — may lead the administration to conclude that the legal requirements for staying in the country no longer exist.
Recent administrative case law has reinforced this approach. Courts have confirmed that if a foreign national remains abroad for an extended period and fails to re-enter Italy within the validity of a re-entry visa, the refusal of the residence permit is lawful. In these situations, the administration is not exercising discretion; it is applying the law in a binding manner, taking note of the loss of a fundamental legal condition.
What makes this issue particularly critical is that procedural guarantees offer limited protection once the absence is established. When the refusal is based on the objective lack of legal requirements — such as continuity of stay or regular re-entry — the decision is often considered mandatory. As a result, procedural defects or late justifications rarely alter the outcome.
The message is clear and should not be underestimated. Leaving Italy while an immigration procedure is ongoing is a high-risk decision. Even temporary departures, if poorly timed or inadequately justified, can undermine years of lawful residence and integration.
In immigration law, presence matters. Time matters. Territory matters. And sometimes, a single absence can be enough to turn a lawful stay into an irreversible refusal.
Trabajo estacional y permiso de residencia: la justicia administrativa italiana confirma los límites de la “espera de empleo”
Una reciente decisión del Tribunal Administrativo Regional de Emilia‑Romaña vuelve a aclarar un aspecto clave del derecho de extranjería en Italia. Según el tribunal, un ciudadano extranjero que ha entrado en el país con un visado de trabajo estacional no puede obtener un permiso de residencia por “espera de empleo” cuando la relación laboral estacional no se ha consolidado o ha finalizado.
En su sentencia de 5 de febrero de 2026 (n.º 217), el Tribunal examinó el recurso presentado por un trabajador extracomunitario que había accedido legalmente a Italia sobre la base de una autorización de trabajo estacional. Tras no haberse perfeccionado correctamente el contrato de trabajo, el interesado solicitó un permiso de residencia que le permitiera permanecer en el territorio italiano mientras buscaba un nuevo empleo. La Administración rechazó la solicitud y el caso llegó ante el juez administrativo.
El Tribunal confirmó la legalidad del rechazo, subrayando que la normativa italiana establece una clara distinción entre el trabajo subordinado ordinario y el trabajo estacional. Mientras que, en el primer supuesto, la pérdida del empleo puede dar lugar a un permiso temporal para la búsqueda de un nuevo trabajo, esta posibilidad queda expresamente excluida en el caso del trabajo estacional. Dicha exclusión, explica la sentencia, responde a la propia naturaleza del trabajo estacional, caracterizado por su temporalidad y por su vinculación a sectores económicos específicos.
Los jueces también señalaron que la falta de formalización efectiva del contrato de trabajo estacional conlleva la pérdida de eficacia del visado de entrada y de la autorización laboral. En estas circunstancias, no existe base jurídica para transformar el estatus de trabajador estacional en otro tipo de permiso de residencia. El permiso por “espera de empleo” no puede ser utilizado como un instrumento de regularización posterior, sino que opera únicamente dentro de los límites estrictos fijados por la ley.
Un aspecto especialmente relevante de la resolución es la posición adoptada respecto a las circulares ministeriales. El Tribunal recordó que este tipo de actos administrativos no pueden modificar ni ampliar el alcance de las normas legales cuando estas son claras. En el ámbito de la inmigración, donde el acceso y la permanencia en el territorio están estrechamente regulados, el respeto de la ley y de los procedimientos administrativos prevalece sobre interpretaciones extensivas.
Esta sentencia se inscribe en una línea jurisprudencial ya consolidada, que excluye el uso del trabajo estacional como vía indirecta para la estabilización de la residencia. Cualquier posibilidad de permanencia más allá del marco estacional debe apoyarse en previsiones legales expresas, como las relativas a la conversión de los permisos de residencia, y no en soluciones administrativas de carácter flexible.
Más allá del caso concreto, la decisión del Tribunal Administrativo Regional de Emilia-Romaña reafirma la importancia del respeto estricto de las reglas procedimentales en la gestión de la inmigración laboral. En un contexto europeo marcado por un intenso debate sobre los flujos migratorios, la sentencia subraya la necesidad de mantener límites claros entre las distintas formas de migración por motivos de trabajo.
